Diderot op de Kneuterdijk (1)

25 oktober 2013 | Elly Verzaal | Denis Diderot

"Lieve vriendinnen, dinsdagochtend ben ik in Den Haag aangekomen”, schrijft de Franse Verlichtingsfilosoof Denis Diderot op vrijdag 18 juni 1773 aan zijn vriendin Sophie Volland (1716-1784) en de dames om haar heen.

Hij zou tot 20 augustus in Den Haag blijven en er ook het volgende jaar vertoeven van 5 april tot 15 oktober 1774; in totaal acht maanden. Diderots verblijf in Den Haag maakte deel uit van zijn grote reis van Parijs naar St. Petersburg en terug. Hij had er lang mee gewacht, maar nu was het dan toch tijd Catharina de Grote zijn dank te betuigen voor al haar goede gaven. Zij had in 1765 tegen een flinke som Diderots bibliotheek gekocht, terwijl hij die zelf thuis in Parijs, tegen een vast jaarlijks salaris, kon blijven beheren. In 1767 gaf ze hem in een keer 50.000 francs voor de komende vijftig jaren. Diderot, die op 5 oktober 1713 (dus driehonderd jaar geleden) te Langres werd geboren, was toen al zestig. Hij schreef zijn wederwaardigheden in zijn Brieven aan Sophie en, voorzover het Nederland betreft, in zijn Voyage en Hollande. Maar we kunnen zijn reis ook in grote lijnen traceren in de kranten van die tijd.

Diderots reis in de krant

Had de Middelburgsche courant reeds op 6 maart 1773 gewaagd van de aanstalten die Diderot maakte voor de reis naar Petersburg, op 26 juni 1773 meldt dezelfde krant dat ‘de vermaarde Diderot over eenige Dagen de reis van hier [Parijs] naar Den Haag is vertrokken, om een bezoek af te leggen by den Russischen Ambassadeur, Prins Gallitzin, van waar hy zich naar Petersburg staat te begeven, werwaards de Keizerin van Rusland hem genoodigd heeft.’ 

Prins Dmitri Alexejewitsj Gallitzin (1734-1803) was een goede vriend van Diderot. Zij hadden elkaar in Parijs leren kennen, waar Gallitzin als mecenas was opgetreden, onder andere voor de encyclopedisten. Toen Diderot in 1773 zijn opwachting maakte aan de Kneuterdijk, was Dmitri's vrouw Amalia op bezoek bij haar ouders in Berlijn. Maar op 22 juli schrijft Diderot enthousiast aan Sophie dat hij verrukt is van Amalia: een levendige jonge vrouw, vol spirit, met een zeer aimabel figuur. Deze Amalia zou later vooral bekend zal worden als de muze van de Haagse filosoof Frans Hemsterhuis.

Kneuterdijk 22

In 1773 woonde het echtpaar Gallitzin met hun twee kinderen op de Kneuterdijk 22. In dit voormalige – maar verbouwde- woonhuis van Johan van Oldenbarnevelt (nu het pand van de Raad van State), kreeg Diderot een eigen appartement en een bediende. In de salon van Gallitzin legde hij contact met de Haagse upper ten, zoals de gebroeders Charles en Willem Bentinck van Rhoon. 'Door hun nadrukkelijke wijze van spreken, voelde ik mij eerlijk gezegd alsof ik een Fabius en een Regulus tegenover me had. Niemand die zo zeer aan de oude Romeinen doet denken als dit respectabele tweetal', schreef hij Sophie.

Ontvangst door Catherina de Grote en terugreis

In St. Petersburg is Diderotdoor Catherina zeer gunstig ontvangen, schrijft de Middelburgsche Courant van 8 januari 1774Ook de terugweg is geboekstaafd, door de Oprechte Haerlemsche Courant, die op 5 april 1774 weet te melden dat de Heer Diderot, in gezelschap van de Heer Balla, uit St. Petersburg in Hamburg is aangekomen en dat zij de vierde april naar Den Haag zijn vertrokken. 

Terug in Den Haag

Bij zijn tweede bezoek in 1774 valt het Diderot op dat Amalia een teruggetrokken bestaan leidt. Naar zijn smaak gaat ze te veel op in studie. Wij weten uit de briefwisseling van Frans Hemsterhuis met Amalia dat zij niet alleen het hofleven, maar ook haar man beu was en dat zij snakte naar afzondering op het platteland. Diderot heeft haar daarbij uiteindelijk geholpen, door zijn vriend Gallitzin ervan te overtuigen dat dit kennelijk de beste oplossing was. Met toestemming van haar man huurde Amalia een appartement op een boerderij niet ver van Scheveningen, het ‘Niet (t) Huis’, waar ze veel met haar kinderen verbleef.

Diderot in het Nederlands

De kranten van 1773 en 1774 staan vol met advertenties van vertalingen van het werk van Diderot. Zo meldt de Oprechte Haerlemsche Courant op 3 februari 1774 het verschijnen van de Huisvader, blyspel in Vyf Bedryven in Onrym. ‘Dit uitmuntend stukje is in ’t Fransch reeds verscheide maalen gedrukt, zo in Parys als in Holland, en nu door eene kundige Hand in zuiver Nederduits vertaald. De prys is 12 Stuivers., en eenige op best papier, 18 stuivers.’ 

Correspondance littéraire

Diderot had te Parijs een boezemvriend, de Duitse baron Friedrich Melchior Grimm (1723-1807, niet te verwarren met de gebroeders Grimm van de sprookjes). Vanaf 1753 verspreidde Grimm vanuit Parijs iedere twee weken een handgeschreven bulletin, de Correspondance Littéraire, philosophiques et critique. Wanneer Grimm op reis was - en dat gebeurde nogal eens- schreef Diderot er artikelen voor. Van 1759–1781 schreef  hij hierin jaarlijks een vaste rubriek, de Salons, over de tentoonstelling van de leden van de Académie in het Louvre. De KB bewaart een meerdelige bloemlezing van 400 artikelen uit dit bulletin, gedateerd 1764-1781, in deze banden bijeengebracht door prins Gallitzin en waarschijnlijk in diens handschrift geschreven.

Reacties

Door Bauke Jan Douma op

Fantastisch. Je weet het echt 'actueel' te maken. Want af en toe heb je het
wonderbaarlijke gevoel, dit lezende, "Diderot heeft echt bestaan".
Ik geloof niet dat ik de enige kan zijn die dat gevoel heeft.

Door Taco Tichelaar op

In de Oprechte Haerlemsche Courant schrijft de correspondent uit Hamburg dd 1 april dat Diderot op de voorgaande dag vertrokken is uit Hamburg. Het zou dus 31 maart moeten zijn dat de beide heren zijn vertrokken en niet op 4 april.

Door T. Tichelaar op

Volgens Inna Gorbotov in haar "Le voyage de Diderot en Russie" op deze website

http://www.erudit.org/revue/etudlitt/2007/v38/n2-3/016355ar.html

was Diderot al op 8 oktober 1773 in Sint Petersburg aangekomen. Deze datum is in oude stijl (Juliaanse kalender). De plaatselijke correspondent vermeldt zijn aankomst op 9 december 1773. De Middelburgse krant komt pas in januari 1774 met de mededeling. Er is een vertraging van bijna drie maanden, niet onbelangrijk.

Volgens Marcel M. Portegies op deze website

http://www.overpopulationawareness.org/japan/en/articles/14927-denis-did...

kwam Diderot op 5 april 1774 aan in Den Haag. Het is zeer aannemelijk dat Diderot zes dagen onderweg is geweest.

Door Taco Tichelaar op

De bloemlezing uit de Correspondance is in het handschrift van de kopieerder, niet dat van Galitzin.